Terimler

Sözlük

Hat, tezhip ve ebru atölyelerinin dilinde sık geçen terimler ve karşılıkları.

40 terim

A

Ahar: Kâğıdın yüzeyini yumurta akı ve nişasta ile mühürleyip kaleme direnç kazandıran cila.

Battal ebru: Boyanın tekneye serpilip hiç müdahale edilmeden alındığı en sade ebru.

Celî: Uzaktan okunsun diye iri kalemle yazılan hat; cami kuşaklarının ve kitabelerin yazısı.

Çintemani: Üç benek ve iki dalgadan kurulu, güç ve bereket anlatan klasik bezeme motifi.

Divanî: Osmanlı devlet yazışmalarında kullanılan, satırları yukarı doğru yükselen yazı.

Ebru: Kitre ile yoğunlaştırılmış su üzerinde boyaların açılıp kâğıda alındığı kâğıt süsleme sanatı.

Halkâr: Altının suyla inceltilerek sürüldüğü, zemini boğmayan ince tezhip üslubu.
Hatâyî: Yandan kesilmiş bir çiçeğin şematik hâli; tezhibin en yaygın bitkisel motifi.
Hatip ebrusu: Damlanın iğneyle açılıp çevrilerek çiçeğe dönüştürüldüğü ebru türü.
Hattat: Hüsn-i hat yazmayı meslek edinmiş ve ustasından icazet almış kişi.

İcazet: Ustanın öğrencisine "artık imzanı at" dediği, hat sanatında el verme belgesi.
İs mürekkebi: Kandil isinden ve arap zamkından yapılan, yüzyıllarca solmayan siyah mürekkep.
İstif: Harflerin yan yana değil üst üste kurularak tek bir kompozisyona bağlanması.

Kalıp: Deseni kâğıttan kâğıda geçirmek için iğneyle delinip kömür tozuyla silkelenen şablon.
Kamış kalem: Ucu eğik kesilmiş kamıştan yapılan, hattın kalınlığını belirleyen kalem.
Karalama: Hattatın ısınmak ve denemek için harfleri üst üste yazdığı çalışma sayfası.
Keşide: Bir harfin satır boyunca uzatılması; terkibin dengesini kuran yatay çekiş.
Kitre: Geven otundan elde edilen, ebru teknesindeki suyu ağırlaştıran doğal yoğunlaştırıcı.
Kûfî: Köşeli ve geometrik ilk İslam yazısı; mimaride ve erken mushaflarda kullanıldı.

Levha: Duvara asılmak için yazılan, tek başına bir kompozisyon kuran hat eseri.

Meşk: Hocanın yazıp talebenin tekrarladığı ders; hat eğitiminin tek yöntemi.
Minyatür: Gölge ve perspektif kullanmayan, derinliği sayfadaki yerleşimle kuran resim.
Murakka: Hat ve tezhip sayfalarının akordeon gibi katlanarak bir araya getirildiği albüm.
Mühre: Aharlı kâğıdı parlatmak için aynı yönde defalarca gezdirilen sert cam ya da taş.
Müsenna: Aynı metnin eksene göre aynalanarak iki kez yazıldığı simetrik istif.

Nesih: Küçük kalemle yazılan, mushafların ve kitapların gövde yazısı.
Nestalik: Ta’likin İran’da geliştirilmiş, sağa doğru eğimli ve akıcı biçimi.

Öd: Sığır safrasından elde edilen, ebru boyasının suda açılmasını sağlayan madde.

Rik’a: Hızlı yazmak için sadeleştirilmiş, günlük yazışmanın yazısı.
Rumi: Hayvan gövdesinden soyutlanmış, kıvrımlı dallar hâlinde dolaşan bezeme dili.

Sülüs: Yuvarlak ve düz hatların üçte iki oranıyla dengelendiği, hattın anası sayılan yazı.

Şemse: Sayfanın ya da cildin merkezine oturan, güneş biçimli madalyon bezeme.
Şükûfe: Lale, gül, karanfil gibi çiçeklerin doğaya sadık kalınarak resmedildiği bezeme türü.

Ta’lik: Satırın sağdan sola doğru alçaldığı, İran kökenli asma yazı.
Tezhip: Kelime anlamı altınlama; yazma eserleri ve levhaları altın ve renkle süsleme sanatı.
Tığ: Tezhipli bir sayfanın kenarında yukarı doğru uzayan ince iğne bezemesi.

Ustura: Kamış kalemin ağzını açmakta ve ahar kazımakta kullanılan ince ağızlı bıçak.

Varak: Dövülerek saç kadar inceltilmiş altın yaprağı; tezhipte ve yaldızda kullanılır.

Zahriye: Yazma bir eserin, eser ve sahibinin adını taşıyan süslü ilk sayfası.
Zerefşan: Altın tozunun sayfaya serpilerek dağıtıldığı, yıldız gibi duran bezeme.