İs mürekkebi: kandilden kaleme

Siyah, hat sanatında bir renk değil bir malzemedir. İs mürekkebi, kandilin isinden yapılır ve doğru yapıldığında yüzyıllarca solmaz.

İs nasıl toplanır

Bezir yağı ya da çıra yakılır, alevin üzerine ters çevrilmiş bir kap tutulur. Kabın iç yüzeyinde biriken kadife siyahı toz, isin ta kendisidir. Bu iş sabır ister: bir levhayı yazmaya yetecek is için saatlerce kandil beklenir. İs ne kadar ince olursa mürekkep o kadar derin siyah verir.

Zamk ve dövme

İs tek başına dağılır; onu bir arada tutan şey arap zamkıdır. Zamk suda çözülür, isle karıştırılır ve havanda uzun uzun dövülür. Dövme süresi mürekkebin akışkanlığını belirler: az dövülmüş mürekkep kalemde takılır, çok dövülmüş mürekkep kâğıda fazla yayılır. Ustalar bu işi gün aşırı, birkaç haftaya yayarak yapar.

Kokusu ve kıvamı

Mürekkebe genellikle bir miktar gülsuyu ya da öd katılır; biri kokusu, öteki akışı için. Kıvamı anlamanın yolu tartı değil, kalem: bir elif çizilir, çizginin kenarına bakılır. Kenar keskinse mürekkep hazırdır; tüylenme varsa ya kâğıt ya mürekkep bekleyecek demektir.

Neden solmaz

İs, kimyasal olarak neredeyse saf karbondur; ışıkla tepkimeye girmez. Bugün üç yüz yıllık bir levhanın yazısı ilk günkü kadar siyah durabiliyorsa, bunun sebebi mürekkebin iyiliği kadar altındaki aharın da işini yapmış olmasıdır: mürekkep kâğıdın liflerine inmemiş, yüzeyde kalmıştır.

Bugün

Hazır şişe mürekkepler var ve pek çok öğrenci onlarla başlıyor. Ustalar buna karşı değil; ama icazet çalışmasına gelindiğinde kendi mürekkebini yapmayı şart koşuyorlar. Sebebi teknik değil terbiye: kendi mürekkebini döven bir el, o mürekkebi harcamamayı da öğreniyor.

Küçük bir uyarı

İs mürekkebi hazırlandıktan sonra kapalı bir kapta, serin bir yerde saklanır ve zaman zaman karıştırılır. Donmuş bir mürekkep atılmaz; birkaç damla suyla ve sabırla geri gelir. Atölyede en eski mürekkep şişesi, çoğu zaman en iyi mürekkeptir.

Renkli mürekkepler

Siyahın yanında kırmızı ve altın da kullanılır. Kırmızı, başlıkları ve durak işaretlerini ayırmak için; zincifre ya da lâl kökünden hazırlanır. Altın mürekkep, ezilmiş altının zamk suyuyla karıştırılmış hâlidir ve kalemle yazılabilir; kuruduktan sonra mühre ile parlatılır. Bir sayfada siyah, kırmızı ve altının bir arada durması tesadüf değildir: üçü de farklı bir okuma katmanı taşır, göz metni bu üç renkten anlar.

Kalemin payı

Aynı mürekkep, iki farklı kalemde iki farklı çizgi verir. Sert bir kamış mürekkebi az alır ve çabuk bırakır; yumuşak kamış çok alır, geç bırakır. Bu yüzden hattat mürekkebi kaleme göre ayarlar, kalemi mürekkebe göre değil. Uzun bir keşide çekilecekse mürekkep biraz sulandırılır; ince nesih yazılacaksa koyultulur. Divit içindeki lika — ham ipek yumağı — mürekkebin kalemden akmasını değil, düzenli akmasını sağlar.

Bir uyarı

Metal uçlu kalemle is mürekkebi kullanmak iyi sonuç vermez: mürekkep metalde tutunmaz, kâğıda düzensiz düşer. İs mürekkebi kamışla ya da kamış davranışlı bir uçla çalışır. Bu, malzemenin birbirine göre seçilmiş olmasıyla ilgili; hat sanatında hiçbir malzeme tek başına iyi ya da kötü değildir, yalnızca ötekine uygun ya da uygunsuzdur.